Het rijk van de Wolvenprins: de opkomst en ondergang van de Gökturken

In de zesde eeuw na Christus klonk in de steppen van Centraal-Azië het gedreun van paardenhoeven. Niet van de Mongolen – die kwamen pas veel later – maar van een ander machtig nomadenvolk: de Gökturken. Zij waren de eersten die zichzelf “Turken” noemden en ze bouwden een imperium dat zich uitstrekte van Mantsjoerije tot de Zwarte Zee. En dat alles begon met een legende over een wolf.

Volgens de overlevering stamt het Turkse volk af van een jongen die als enige een bloedbad overleefde. Een wolvin genaamd Asena vond hem, voedde hem op en baarde tien zonen van hem. Eén van die zonen werd de stamvader van de Gökturken.

De wolf bleef het heilige symbool van hun identiteit. Net zoals Rome haar Romulus had en de Mongolen hun blauwe hemel, hadden de Turken hun wolvin. Dat gaf hen niet alleen mythisch gezag, maar ook een diepe verbondenheid met de natuur en de steppen.

IJzersmeden in dienst van een khan

De Gökturken begonnen hun bestaan als onderdanen van de Rouran Khaganate, een machtig rijk in Mongolië. Ze stonden bekend als bekwame ijzersmeden – een vak dat zowel status als afhankelijkheid met zich meebracht. IJzer betekende macht, en de smid had evenveel aanzien als de krijger.

Maar in plaats van eeuwig ondergeschikt te blijven, besloten de Gökturken hun eigen pad te volgen. In 552 leidde Bumin Khan een opstand tegen de Rouran-heersers. Hij versloeg ze en riep zichzelf uit tot khagan – keizer van de steppen.

Het Gökturkse rijk was geboren.

De opmars over de zijderoute

Na de dood van Bumin werd het rijk verdeeld tussen zijn zonen: het westelijke en oostelijke rijk. Vanuit de Altaj en het Ordosgebied breidden ze hun macht snel uit. Hun rijk bevond zich op het kruispunt van de zijderoute – de commerciële levensader van Eurazië. De Turken controleerden niet alleen paarden, graslanden en krijgers, maar ook handel, diplomatie en informatie.

Ze onderhielden betrekkingen met het Byzantijnse Rijk in het westen en met de Chinese dynastieën in het oosten. Ze speelden hun buren tegen elkaar uit, sloten bondgenootschappen, en stuurden gezanten met gouden zegels en zijden gewaden.

Kaart van het eerste Turkse kaganaat

Hun schrift – het oude Turkse runenschrift – werd in stenen gegrift in de Orchonvallei. Deze inscripties zijn tot vandaag bewaard gebleven en vormen een van de oudste bronnen in een Turkse taal.

Oorlog, verraad en een Chinese valstrik

Toch bleven de Gökturken, net als veel andere nomadische rijken, kwetsbaar voor interne verdeeldheid. In de 7e eeuw begonnen de interne spanningen op te lopen. De oostelijke en westelijke vleugels begonnen elkaar te beconcurreren in plaats van samenwerken.

De Chinese Tang-dynastie zag haar kans schoon. Ze infiltreerden, smeedden bondgenootschappen en zaaiden verdeeldheid. In 630 werd het oostelijke rijk door de Chinezen verslagen. De khagan werd gevangen genomen en het hart van het rijk viel stil.

De Gökturken raakten tijdelijk hun onafhankelijkheid kwijt, en duizenden krijgers werden als lijfwachten en grenssoldaten opgenomen in het Chinese rijk.

De tweede geboorte: Kutluk en Tonyukuk

Maar het vuur doofde niet.

In 682 leidde een nieuwe leider, Kutluk Khan, een opstand en herstelde de onafhankelijkheid van het oostelijke rijk. Zijn belangrijkste adviseur was Tonyukuk, een strateeg en politicus die als kind bij de Chinezen had geleefd. Dankzij zijn kennis van de Chinese cultuur en militaire tactiek wist hij de Gökturken opnieuw naar macht te leiden.

Tonyukuk liet inscripties achter waarin hij de opkomst, ondergang en wedergeboorte van zijn volk beschreef. Hij roemde hun vrijheid, hun strijd tegen slavernij en hun verbondenheid met het nomadische bestaan. Die inscripties zijn een zeldzaam venster op de geest van de steppevolken.

De invloed van de Gökturken

De Gökturken bestaan allang niet meer, maar hun erfenis leeft voort.

Ze vormden het eerste rijk dat zichzelf expliciet “Turks” noemde – een naam die nog altijd voortleeft in landen als Turkije, Turkmenistan, Kirgizië, Kazachstan en Oezbekistan.

Hun schrift en taal beïnvloedden latere nomadische rijken zoals die van de Oeigoeren en Seltsjoeken. Zelfs het Ottomaanse Rijk, dat 800 jaar later opkwam, keek met respect naar de mythische “eerste Turken”.

Hun stijl van heersen – mobiel, meedogenloos, maar diplomatiek – werd het blauwdrukmodel voor veel rijken na hen, van de Mongolen tot de Kazachen.

In Centraal-Azië blijven de Gökturken een bron van nationale trots. Hun runen, wolvensymbolen en heldenverhalen sieren schoolboeken, parken en geldbiljetten.