De Rampdag in de Dardanellen: Hoe mijnen de Geallieerde vloot trotseerden

Op 18 maart 1915 zet de geallieerde vloot koers richting de nauwe wateren van de Dardanellen. De operatie moet het sluitstuk worden van wekenlange bombardementen. Dit keer willen de Britten en Fransen niet slechts de buitenste forten raken, maar daadwerkelijk dóór de zeestraat breken. Wat volgt is een van de meest dramatische en bepalende momenten van de hele campagne.

Na weken van bombardementen ontstaat aan geallieerde zijde het idee dat de Ottomaanse kustforten zwaar genoeg zijn beschadigd om een grote vlootaanval te wagen. Admiraal Sackville Carden, die de campagne oorspronkelijk leidde, is op dat moment ziek, waardoor viceadmiraal John de Robeck het commando overneemt. De nieuwe leiding vertrouwt op numerieke superioriteit en vuurkracht. De geallieerden geloven dat de forten bij Çanakkale uiteindelijk zullen bezwijken wanneer ze over langere tijd onder zwaar vuur liggen.

Het plan voor 18 maart is ambitieus. In drie aanvalsgolven zullen Britse en Franse slagschepen de verschillende verdedigingslinies van de Ottomaanse forten eerst onderdrukken en vervolgens uitschakelen. Mijnenvegers moeten daarna een vrij kanaal creëren zodat de vloot verder de zeestraat kan binnendringen. De schepen liggen vol vertrouwen klaar. In de Britse pers wordt zelfs al gesproken over een mogelijke mars op Istanbul.

Artistieke impressie van de mijnenvegen

Wat de geallieerde commandanten echter niet weten, is dat de Ottomaanse mijnenvelden in stilte zijn uitgebreid. Een enkele mijnlijn die verder landinwaarts ligt, is net vóór de aanval geplaatst door een Ottomaans mijnenlegschip dat ongemerkt langs de kust opereerde. Die mijnen zullen een cruciale rol spelen.

De verdediging van de Dardanellen in februari en maart 1915. Nummer 11 toont de nieuwste lijn met mijnen

De eerste aanvalsgolven

In de ochtend van 18 maart schuiven de eerste slagschepen naar voren. De Britse Queen Elizabeth, Inflexible en Agamemnon, samen met Franse eenheden zoals de Suffren en Gaulois, openen het bombardement. De enorme rookpluimen die opstijgen van de Ottomaanse forten lijken te suggereren dat de verdediging instort. Toch blijft het Ottomaanse antwoord stevig. Artilleriebatterijen die eerder stil waren gebleven, openen nu hevig het vuur.

De geallieerde schepen manoeuvreren in een smalle baan en worden herhaaldelijk geraakt door terugkerend geschut. Een aantal kanonskogels treft de Franse Gaulois, die slagzij maakt en zich uiteindelijk moet terugtrekken om niet te zinken. Ondanks deze verliezen dringt de vloot verder door. De Robeck blijft geloven dat de forten op het punt staan te bezwijken, en dat de doorbraak nog maar enkele minuten verwijderd is.

Maar diep in het water liggen de Ottomaanse mijnen klaar, onzichtbaar voor de schepen die er nietsvermoedend overheen varen.

Het zinken van de Bouvet

De eerste klap komt abrupt. De Franse Bouvet draait in positie wanneer een enorme explosie haar romp openscheurt. Binnen slechts een paar minuten kapseist het schip en zinkt het met honderden bemanningsleden aan boord. Het drama speelt zich bijna stil af; vanaf andere schepen ziet men de Bouvet verdwijnen zonder dat er duidelijk wordt waarom ze getroffen is. Aanvankelijk denken commandanten dat het een voltreffer van Ottomaanse artillerie is, maar iets aan de explosie lijkt anders.

Het Franse slagschip Bouvet kapseist

Wat ze niet weten, is dat de Bouvet precies in de nieuwe Ottomaanse mijnlijn is gevaren, op een plek waar de geallieerden verwachtten dat het water veilig was. De verdedigingswerken blijken niet alleen sterker maar ook slimmer dan gedacht.

Nieuwe explosies, groeiende verwarring

De aanval gaat echter door. De Britse Irresistible (afbeelding bovenin) wordt getroffen door een zware explosie, verliest haar stuurkracht en blijft hulpeloos drijven terwijl Ottomaanse artillerie haar blijft beschieten. De Ocean, die haar probeert te redden, wordt op haar beurt zwaar geraakt en drijft met ernstige schade af. Ook de Inflexible loopt op een mijn, waardoor haar boeg zwaar ontwricht raakt. De schepen proberen zich terug te trekken, maar veel van de manoeuvres gebeuren onder intens vuur.

HMS Ocean

In minder dan een uur verandert de vlootaanval van een ambitieuze doorbraakpoging in een chaotisch gevecht om te overleven. Drie grote slagschepen gaan verloren of raken dermate zwaar beschadigd dat ze voor de rest van de campagne buiten actie blijven. Het gigantische vertrouwen waarmee de operatie begon, slaat om in verbijstering.

De bemanningen van de Ottomaanse forten zien tot hun eigen verrassing hoe effectief de mijnen zijn geweest. Het moreel stijgt. Zij geloven dat ze daadwerkelijk in staat zijn om een van ’s werelds machtigste vloten tegen te houden. Voor het eerst lijkt het verdedigen van de Dardanellen haalbaar.

De geallieerde terugtrekking

Wanneer de middag valt, geeft de Robeck het bevel zich terug te trekken. De verliezen zijn te groot en de situatie te onvoorspelbaar. De vloot trekt zich langzaam terug richting de monding van de zeestraat, achtervolgd door onnauwkeurig maar vastberaden artillerievuur. De zeelieden aan boord realiseren zich dat dit niet zomaar een tegenslag is, maar een mislukking die de hele strategie op losse schroeven zet.

In Londen en Parijs komen de berichten binnen over de verloren schepen. Admiraals en ministers proberen te begrijpen hoe een vloot vol moderne slagschepen kon stranden op wat werd gezien als een verouderde Ottomaanse verdediging. De realiteit is dat de geallieerden de situatie grondig hebben onderschat. De Ottomaanse artillerie was beter georganiseerd dan verwacht, en de mijnenvelden lagen juist op de plekken waar de geallieerden ze niet hadden vermoed.

De poging om door de Dardanellen te breken eindigt die dag in een harde waarheid: de zeestraat is veel dodelijker dan de geallieerden hadden gedacht. De aanval van 18 maart wordt het kantelpunt van de maritieme fase van de campagne. De vloot is niet vernietigd, maar haar vertrouwen wel.

Wat aanvankelijk bedoeld was als een daad van overweldigende maritieme kracht verandert in een nederlaag die in één middag het karakter van de hele onderneming verandert.