Timoer de Verschrikkelijke: hoe een herder uit Centraal-Azië een wereldrijk bouwde

Tegen het einde van de 14e eeuw beefde de islamitische wereld voor een nieuwe veroveraar. Hij kwam niet uit Mekka of Bagdad, maar uit het hart van Centraal-Azië. Timoer – ook wel Tamerlane genoemd – liet miljoenen doden achter zich en stichtte een rijk dat zich uitstrekte van India tot Turkije. Hij noemde zichzelf de Zwaardarm van de islam, maar zijn methodes waren allesbehalve heilig.

Timoer werd rond 1336 geboren in de omgeving van Samarkand, in het huidige Oezbekistan. Hij stamde af van een Turkisch-Mongoolse stam, de Barlas, en beweerde een verre afstammeling van Genghis Khan te zijn – al had hij geen directe claim op de Khan-titel. Zijn jeugd bracht hij door in een woelige wereld vol rivaliserende stammen, opkomende sultans en instortende Mongoolse heerschappij.

Volgens overleveringen raakte hij gewond bij een vechtpartij of diefstal en verloor hij het gebruik van zijn rechterarm en been. Vandaar zijn bijnaam: Timoer-i Lang – Timoer de Kreupele. Maar ondanks zijn fysieke beperking groeide hij uit tot een formidabele krijgsheer.

Timoer Lenk

Van krijger tot wereldheerser

Timoer begon als plunderaar in de chaos van post-Mongools Centraal-Azië. Maar hij wist zich slim te positioneren. Door huwelijken, verraad en brute militaire kracht versloeg hij zijn rivalen en veroverde hij Samarkand in 1370. Dat werd zijn hoofdstad – een centrum van pracht, wetenschap en propaganda.

Hij begon aan een van de meest verwoestende veroveringstochten uit de geschiedenis. Zijn leger bestond uit ruiters, boogschutters, olifanten en belegeringswapens. Maar vooral uit angst.

Het Registan-plein in Samarkand

In de jaren daarna viel hij Perzië, Afghanistan en delen van Rusland binnen. Hij verwoestte Bagdad, Damascus en Delhi. In elk veroverd gebied liet hij piramides bouwen van onthoofde vijanden – bedoeld als waarschuwing voor de volgende stad.

Samarkand: de glinsterende hoofdstad

Ondanks zijn wreedheid was Timoer ook een patroon van kunst en wetenschap. Samarkand werd het centrum van de islamitische renaissance. Architecten, geleerden en ambachtslieden uit heel zijn rijk werden gedwongen zich daar te vestigen.

De stad kreeg majestueuze moskeeën, paleizen en scholen. De koepels blonken in het zonlicht. Mozaïeken, kalligrafie en astronomie bloeiden onder zijn bewind. Timoer wilde een hoofdstad die zijn macht weerspiegelde – en die zelfs Constantinopel deed verbleken.

Een rijk gebouwd op bloed

Timoers militaire campagnes waren ongekend bruut. In India liet hij tienduizenden hindoes afslachten in Delhi. In het Perzische Isfahan werden meer dan 70.000 mensen onthoofd nadat de stad in opstand kwam. In Aleppo en Damascus voerde hij slachtpartijen uit onder zowel christenen als moslims.

Hij rechtvaardigde zijn daden als jihad, maar zijn doelen waren vooral politiek. Hij viel ook islamitische rivalen aan, zoals de Ottomaanse sultan Bayezid I, die hij in 1402 versloeg bij de slag bij Ankara. Bayezid werd gevangen genomen en in een kooi tentoongesteld.

Schilderij waarop Bayezid I wordt afgebeeld, gevangen gehouden door Timoer

Met die overwinning had Timoer de Ottomaanse expansie naar Europa tijdelijk gestopt.

De dood van een legende

In 1405, terwijl hij zich voorbereidde op een aanval op China, stierf Timoer aan koorts. Hij werd begraven in Samarkand, in het Gur-e-Amir mausoleum. Zijn dood luidde het einde van zijn directe imperium in, want zijn opvolgers vochten onderling en konden zijn erfenis niet in stand houden.

Het rijk van Timoer en zijn militaire campagnes

Toch bleef zijn naam honderden jaren doordreunen. Zowel Genghis Khan als Alexander de Grote worden vaak genoemd in één adem met hem.

Mythevorming en invloed

Timoer was een paradox. Een ongeëvenaarde verwoester én een groot mecenas. Een islamitisch heerser die moslims afslachtte. Een kreupele man die de wereld op zijn knieën kreeg.

In Centraal-Azië blijft hij een nationale held. In Oezbekistan wordt hij gezien als grondlegger van de moderne staat. Standbeelden van Timoer staan op pleinen, zijn mausoleum is een bedevaartsoord, en zijn naam siert universiteiten en luchthavens.

Maar in Iran, India en het Midden-Oosten leeft hij voort als een schrikbeeld.

In de Sovjet-tijd werd zijn graf in 1941 geopend door een team archeologen. Volgens de overlevering stond er op zijn graf een waarschuwing: “Wie mijn graf opent, zal een veroveraar nog erger dan ik ontketenen.” Enkele dagen later viel Hitler de Sovjet-Unie binnen.

Bijgeloof of toeval – het past bij de mythische status van Timoer.