Catharina de Grote: hoe een Duitse prinses Rusland naar de top van Europa bracht

Als jonge, onopvallende prinses uit een klein Duits vorstendom lijkt Catharina allesbehalve voorbestemd om geschiedenis te schrijven. Maar binnen een paar decennia verandert ze in een absolute vorstin die Rusland moderniseert, vergroot en verandert in een Europese grootmacht. Haar naam leeft voort als die van een van de machtigste vrouwen uit de geschiedenis.

Je begint in 1729 in het kleine Pruisische vorstendom Anhalt-Zerbst. Daar wordt prinses Sophia geboren. Ze groeit op in een omgeving waar status belangrijk is, maar geld schaars. Haar moeder droomt ervan om Sophia uit te huwelijken aan een vooraanstaande familie. Die kans komt onverwacht vroeg, als de Russische tsarina Elizabeth een Duitse bruid zoekt voor haar neef en troonopvolger Peter.

Catharina in de jaren 1780

In 1745 arriveert Sophia in Sint-Petersburg. Ze bekeert zich tot de Russisch-orthodoxe kerk en krijgt een nieuwe naam: Catharina Aleksejevna. Ze trouwt met de jonge Peter, maar het huwelijk is vanaf het begin ongelukkig. Peter is wispelturig, emotioneel instabiel en kinderachtig. Catharina daarentegen is leergierig, ambitieus en vastbesloten een rol van betekenis te spelen.

Een troonsbestijging via de achterdeur

In 1762 sterft tsarina Elizabeth, en Peter III volgt haar op. Maar zijn bewind duurt slechts zes maanden. Hij maakt zich gehaat door zijn openlijke bewondering voor Frederik de Grote, de aartsvijand van Rusland, en door hervormingen die het leger en de adel tegen zich in het harnas jagen.

Catharina grijpt haar kans. Met steun van het leger, en vermoedelijk na een flinke dosis manipulatie en planning, wordt Peter afgezet en kort daarna vermoord. Catharina laat zich tot keizerin kronen. Officieel “in naam van haar zoon”, maar in werkelijkheid is ze alleenheerseres van het Russische rijk.

Catharina II op een balkon van het Winterpaleis op 9 juli 1762, de dag van de staatsgreep

Verlicht absolutisme in de Russische praktijk

Catharina is diep beïnvloed door de ideeën van de Verlichting. Ze correspondeert met Franse filosofen als Voltaire en Diderot, en probeert die idealen naar Rusland te vertalen. Je ziet dat terug in haar beleid: ze laat nieuwe scholen bouwen, moedigt kunst en wetenschap aan, hervormt het bestuur en probeert wetten eerlijker te maken.

Maar ze blijft ook een autocratisch heerser. Haar hervormingen zijn vooral gericht op de adel en de elite. Boeren en lijfeigenen profiteren nauwelijks. Sterker nog: de lijfeigenschap wordt onder haar bewind zelfs uitgebreid, omdat ze steun van de grootgrondbezitters nodig heeft.

Expansie aan alle fronten

Catharina voert een agressieve buitenlandse politiek. Onder haar leiding groeit Rusland als nooit tevoren. In het zuiden verslaat ze het Ottomaanse Rijk en verovert ze gebieden op de Krim en in de Kaukasus. In het westen doet ze mee aan de drie delingen van Polen, waarbij Rusland enorme stukken land binnenhaalt.

Tegen het einde van haar regering is Rusland Europa’s grootste land, niet alleen geografisch, maar ook militair. Catharina bouwt de marine uit, hervormt het leger en laat forten en wegen aanleggen om haar rijk te beschermen.

Ze begrijpt ook hoe belangrijk propaganda is. In binnen- en buitenland laat ze zich afbeelden als een moederlijke heerser, maar ook als een krachtige keizerin die met wijsheid en vastberadenheid regeert. Haar hof in Sint-Petersburg wordt het middelpunt van cultuur, kunst en invloed.

Opstanden en tegenkrachten

Niet iedereen is blij met haar bewind. De Pugatsjov-opstand (1773–1775) is de grootste boerenopstand in de Russische geschiedenis tot dan toe. De rebellenleider, Jemeljan Pugatsjov, beweert dat hij Peter III is en dat hij terug is om het volk te bevrijden van tirannie. Hij krijgt duizenden boeren, Kozakken en oudgelovigen achter zich.

Pugatsjov-opstand

Catharina reageert met brute efficiëntie. Ze stuurt legers, onderdrukt de opstand en laat Pugatsjov publiekelijk executeren. De opstand maakt haar duidelijk hoe fragiel haar macht is buiten de steden. Vanaf dan verschuift haar beleid: ze wordt conservatiever, scherpt censuur aan en leunt meer op de adel voor stabiliteit.

Cultuur, kunst en de opbouw van een imperium

Catharina ziet zichzelf als beschermster van cultuur. Onder haar bewind wordt de Hermitage gebouwd. Eerst als privécollectie, later als een van de grootste musea ter wereld. Ze koopt kunst uit heel Europa op, waaronder hele collecties van Franse en Nederlandse meesters.

Ze moedigt literatuur en theater aan, laat boeken vertalen in het Russisch en stimuleert het drukken van kranten en tijdschriften. Tegelijkertijd blijft ze een absolute vorstin die niet aarzelt om kritische stemmen het zwijgen op te leggen als ze haar regime bedreigen.

Een persoonlijk leven vol roddels

Catharina’s persoonlijke leven levert haar postuum veel aandacht en sensatie op. Ze heeft talloze minnaars, vaak jonge officieren, die ze rijkelijk beloont. Sommige van deze relaties zijn langdurig, andere kort en puur politiek. In werkelijkheid gebruikt ze haar positie en charme om loyaliteit te kopen en haar eigen macht te verstevigen.

Sommige tegenstanders gebruiken haar seksuele vrijheid als wapen om haar te besmeuren, vooral na haar dood. De beruchte geruchten over haar “bizarre voorkeuren” zijn verzinsels, verspreid door vijanden en roddelaars in binnen- en buitenland. Maar ze zeggen wel iets over hoe ongemakkelijk mannelijke tijdgenoten waren met een vrouw aan de macht die zich niets aantrok van conventies.

De dood van een keizerin

Catharina regeert bijna 34 jaar. In 1796 sterft ze op 67-jarige leeftijd aan een beroerte. Ze laat een machtig en uitgebreid rijk achter, maar ook spanningen die haar opvolgers zullen moeten oplossen. Haar zoon Paul, met wie ze een gespannen relatie had, volgt haar op maar wordt zelf al snel vermoord tijdens een paleiscoup.

Toch blijft haar erfenis onmiskenbaar. Catharina de Grote is niet alleen een van de langst regerende Russische monarchen, maar ook een van de invloedrijkste. Ze slaagde erin een land dat grotendeels als achterlijk werd gezien te verheffen tot een speler op het Europese toneel. Daarbij combineerde ze charme, brutaliteit, visie en keiharde machtspolitiek.