De vrouw die een paus werd: het raadsel van Pausin Johanna

Eeuwenlang fluisterden monniken, kroniekschrijvers en reizigers over een mysterieuze vrouw die in de 9e eeuw als man verkleed het pausambt bereikte. Het verhaal van Pausin Johanna klinkt als een legende, maar het dook eeuwenlang op in serieuze kronieken en religieuze teksten. Wie was deze vrouw, en waarom is haar naam vrijwel verdwenen uit de officiële geschiedenis?

Volgens middeleeuwse bronnen werd Johanna geboren in Mainz, in het Heilige Roomse Rijk, ergens in de 9e eeuw. Ze was uitzonderlijk intelligent en leerde Latijn, theologie en filosofie – iets dat voor een vrouw vrijwel onmogelijk was in die tijd. Verkleed als man, onder de naam Johannes Anglicus (Johannes de Engelsman), zou ze naar Athene zijn gegaan om te studeren. Uiteindelijk belandde ze in Rome, waar ze zoveel indruk maakte met haar kennis en vroomheid dat ze opklom binnen de clerus.

Toen de paus stierf, werd Johanna – nog steeds vermomd als man – tot paus gekozen. Haar pontificaat zou ongeveer twee jaar hebben geduurd, totdat ze tijdens een processie onverwacht beviel van een kind en haar ware identiteit onthuld werd.

Het dramatische einde

Over hoe haar verhaal eindigde, verschillen de versies. In sommige kronieken wordt ze ter plekke gelyncht door een woedende menigte. In andere wordt ze verbannen of sterft ze tijdens de bevalling. Sommige verhalen beweren dat ze werd begraven op de plaats waar het incident plaatsvond, tussen de Sint-Jan van Lateranen en het Colosseum, op een plek die eeuwenlang gemeden werd tijdens pauselijke processies.

Er werd zelfs gezegd dat toekomstige pausen bij hun inauguratie een ritueel moesten ondergaan waarbij werd bevestigd dat ze “testiculi habet” – dat ze testikels hebben – via een speciale marmeren stoel met een opening. Of dit echt zo was, is omstreden, maar het verhaal hield eeuwenlang stand.

De bronnen

Het verhaal van Pausin Johanna dook voor het eerst op in de 13e eeuw, in kronieken van Dominicaanse en Cisterciënzer monniken. Jean de Mailly en Martinus Polonus vermelden haar in hun geschiedwerken. Vanaf dat moment werd het verhaal steeds meer overgenomen, ook in kerkelijke teksten, wereldlijke geschiedschrijvingen en volksverhalen.

In de renaissance werd Johanna afgebeeld in kaarten en beelden tussen andere pausen, bijvoorbeeld in de kathedraal van Sienna. Pas in latere eeuwen, toen het Vaticaan zich meer begon te positioneren als onfeilbaar en mannelijke opvolging cruciaal werd, verdween haar naam langzaam uit de officiële kerkgeschiedenis.

Was ze echt?

Historici zijn verdeeld. Veel moderne wetenschappers geloven dat Pausin Johanna een legende is, mogelijk gebaseerd op verwarring met andere figuren of als satirische kritiek op de pauselijke macht. Er zijn geen pauselijke documenten of eigentijdse verslagen uit de 9e eeuw die haar vermelden, en de pauselijke lijsten uit die tijd tonen geen hiaten.

Toch is het merkwaardig dat het verhaal eeuwenlang als feit werd doorgegeven, ook binnen de katholieke kerk zelf. Zelfs in de 15e eeuw werd ze serieus besproken in theologische debatten. Sommige historici suggereren dat het verhaal zo populair werd omdat het inspeelde op angsten en fascinaties rond gender, macht en religie.